Gdy twarz nagle opada po jednej stronie, ręka przestaje słuchać albo mowa staje się niewyraźna, nie ma czasu na obserwowanie sytuacji. Ten artykuł pokazuje, jak rozpoznać objawy udaru mózgu, jak sprawdzić podstawowe sygnały testem U-D-A-R i co zrobić przed przyjazdem zespołu ratownictwa medycznego.
Najważniejsze sygnały wymagają natychmiastowej reakcji
- Asymetria twarzy, opadanie kącika ust lub nagłe drętwienie jednej strony.
- Osłabienie ręki albo nogi, szczególnie gdy dotyczy jednej połowy ciała.
- Zaburzenia mowy, rozumienia, widzenia, równowagi lub koordynacji.
- Telefon pod 112 lub 999 trzeba wykonać od razu, nawet jeśli dolegliwości mijają.
- Nie podawaj jedzenia, picia ani aspiryny i zapamiętaj czas początku objawów.
Pierwsze sygnały pojawiają się nagle i często dotyczą jednej strony
Udar mózgu jest nagłym zaburzeniem pracy części mózgu spowodowanym zamknięciem albo pęknięciem naczynia. Najbardziej charakterystyczna cecha to gwałtowny początek. Osoba, która jeszcze chwilę wcześniej mówiła i chodziła normalnie, nagle zaczyna bełkotać, traci siłę w ręce albo nie potrafi utrzymać równowagi.
| Co się zmienia | Jak może wyglądać | Dlaczego to ważne |
|---|---|---|
| Twarz | Opadnięty kącik ust, asymetryczny uśmiech, drętwienie policzka | Osłabienie mięśni po jednej stronie często jest widoczne już przy krótkiej rozmowie |
| Ręka lub noga | Niedowład, drętwienie, upuszczanie przedmiotów, trudność w chodzeniu | Objaw może dotyczyć jednej kończyny albo całej połowy ciała |
| Mowa | Niewyraźne słowa, trudność z nazwaniem przedmiotu, niezrozumiałe zdania | Problem może dotyczyć zarówno mówienia, jak i rozumienia |
| Widzenie | Podwójne widzenie, nagłe pogorszenie ostrości lub ubytek pola widzenia | Zaburzenia mogą pojawić się w jednym albo obu oczach |
| Równowaga i świadomość | Silne zawroty głowy, chwiejny chód, dezorientacja, omdlenie | Czasem dominują objawy z tylnej części mózgu i nie ma wyraźnego opadania ust |
Może pojawić się także nagły, bardzo silny ból głowy, zwłaszcza z wymiotami, zaburzeniami świadomości lub sztywnością karku. Sam ból głowy nie przesądza o udarze, ale jeśli jest wyjątkowy dla danej osoby i wystąpił gwałtownie, wymaga pilnej oceny medycznej.
Test U-D-A-R pomaga szybko ocenić sytuację
W Polsce łatwo zapamiętać prosty schemat U-D-A-R. Nie zastępuje on badania lekarskiego, ale pozwala nie przeoczyć sygnałów, które wymagają natychmiastowego telefonu po pomoc.
- U jak utrudniona mowa - poproś osobę o powtórzenie prostego zdania.
- D jak dłoń opadnięta - poproś o uniesienie obu rąk i sprawdź, czy jedna nie opada.
- A jak asymetria ust - poproś o uśmiech i obserwuj, czy jedna strona twarzy nie jest wyraźnie słabsza.
- R jak rozmazane widzenie - zapytaj, czy chory widzi podwójnie, niewyraźnie albo ma ubytek pola widzenia.
Wystarczy jeden nagły, niepokojący objaw, aby wezwać pomoc. Nie trzeba czekać, aż pojawią się wszystkie elementy testu. Jak przypomina Akademia NFZ, szybka reakcja zwiększa szansę na ograniczenie uszkodzenia mózgu i zachowanie sprawności.
Trudności z doborem słów, rozumieniem poleceń lub czytaniem mogą wskazywać na afazję, czyli zaburzenie językowe wynikające z uszkodzenia określonych obszarów mózgu. Więcej o tym problemie wyjaśnia materiał o tym, czym jest afazja po udarze.
Co zrobić przed przyjazdem karetki
Najważniejsza kolejność jest prosta. Najpierw dzwoń pod 112 albo 999, a dopiero potem zbieraj informacje dla dyspozytora i obserwuj chorego.
- Powiedz, że podejrzewasz udar i podaj dokładny adres.
- Zapisz godzinę pojawienia się pierwszych objawów albo moment, w którym osoba była ostatni raz widziana w dobrym stanie.
- Nie pozwalaj choremu chodzić ani prowadzić samochodu.
- Ułóż go bezpiecznie i kontroluj oddech. Przy utracie przytomności i prawidłowym oddechu zastosuj pozycję boczną, a przy braku prawidłowego oddechu rozpocznij działania zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
- Przygotuj informacje o chorobach, przyjmowanych lekach, lekach przeciwkrzepliwych i alergiach.
Nie podawaj na własną rękę aspiryny, leków obniżających ciśnienie, jedzenia ani płynów. Zaburzenia połykania są częste i chory może się zakrztusić. Nie próbuj też gwałtownie obniżać ciśnienia, ponieważ sposób leczenia zależy od rodzaju udaru i wyniku badań obrazowych.
W mojej ocenie największym błędem jest czekanie na „rozwój sytuacji”. Udar nie musi boleć, a chory może twierdzić, że wszystko zaraz minie. To nie powód, by zwlekać z wezwaniem karetki.
Nawet przemijające albo nietypowe objawy są pilne
Jeśli niedowład, zaburzenia mowy lub widzenia ustąpią po kilku minutach, nadal potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna. Taki epizod może oznaczać przemijający atak niedokrwienny, nazywany TIA. Objawy znikają, ale przyczyna problemu może pozostać i zwiększać ryzyko pełnego udaru.
Nie każdy przypadek wygląda jak klasyczny test U-D-A-R. Czasami dominują nagłe zawroty głowy, utrata koordynacji, nudności, wymioty, zaburzenia świadomości albo problemy z widzeniem. Brak opadnięcia kącika ust nie wyklucza zagrożenia, szczególnie gdy objawy pojawiły się nagle.
Udar może wystąpić również u osoby młodej. Wiek, brak wcześniejszych chorób i pozornie dobre samopoczucie nie są argumentem, żeby samodzielnie wykluczać stan nagły.
Objawy migreny z aurą mogą przypominać niektóre zaburzenia neurologiczne, ale nowe, nagłe lub wyraźnie inne niż dotychczas dolegliwości wymagają pilnej oceny. Pomocne jest poznanie, jakie są czerwone flagi migreny, jednak żadna domowa obserwacja nie powinna opóźniać telefonu pod numer alarmowy.
Rodzaj udaru rozpoznaje się dopiero w szpitalu
Najczęściej mówi się o dwóch typach. Udar niedokrwienny powstaje, gdy zakrzep lub zwężenie blokuje dopływ krwi do części mózgu. Udar krwotoczny, potocznie nazywany wylewem, jest skutkiem pęknięcia naczynia i krwawienia do mózgu lub jego okolic.
Według danych Akademii NFZ około 80% udarów ma charakter niedokrwienny, a około 20% krwotoczny. Dla osoby udzielającej pomocy to rozróżnienie nie zmienia pierwszej decyzji, ponieważ oba warianty wymagają pilnego transportu do szpitala.
O tym, jaki typ udaru wystąpił, decydują między innymi tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny. Dopiero po diagnostyce lekarze mogą dobrać leczenie, na przykład terapię rozpuszczającą zakrzep w wybranych przypadkach udaru niedokrwiennego. Czas zapisany od początku objawów ma tu ogromne znaczenie.
Reakcja na pierwsze sekundy może zmienić dalszy przebieg
Najprostsza zasada brzmi: nagłe zaburzenie twarzy, ręki, mowy, widzenia lub równowagi traktuj jak stan zagrożenia życia. Zadzwoń pod 112 lub 999, zapamiętaj czas początku objawów, nie podawaj niczego doustnie i czekaj na instrukcje dyspozytora.
Nie trzeba samodzielnie rozstrzygać, czy to udar, TIA, migrena czy inna choroba neurologiczna. Tę decyzję podejmie zespół medyczny. Dla chorego najważniejsze jest to, aby pomoc została wezwana natychmiast, a nie dopiero wtedy, gdy objawy staną się „wystarczająco wyraźne”.
